W Berlinie, w gmachu Uniwersytetu Humboldtów, odbyła się międzynarodowa konferencja „Polen-Denkmal: Koncepcje i nowe perspektywy”, związana z ogłoszeniem konkursu na projekt pomnika upamiętniającego polskie ofiary II wojny światowej i niemieckiej okupacji. Spotkanie zgromadziło historyków, architektów, artystów oraz przedstawicieli instytucji pamięci z Polski i Niemiec, a także ministrów kultury obu państw – Martę Cienkowską i Wolframa Weimera – tworząc przestrzeń do pogłębionej refleksji nad formą i znaczeniem przyszłego upamiętnienia.
Konferencja stanowiła element przygotowań do realizacji decyzji podjętej przez Bundestag w grudniu 2025 roku, zakładającej powstanie pomnika oraz towarzyszącego mu Domu Polsko-Niemieckiego. Jej celem było zebranie doświadczeń i perspektyw eksperckich, które posłużą do opracowania założeń konkursu architektoniczno-artystycznego.
W ciągu dwóch dni konferencji uczestnicy analizowali m.in. ewolucję kultur pamięci w Polsce i Niemczech po 1989 roku, różnorodne europejskie modele upamiętnień II wojny światowej, a także rolę odbiorców i instytucji towarzyszących pomnikom – takich jak muzea czy centra dokumentacyjne. Wyraźnie podkreślano, że współczesne założenia pomnikowe coraz rzadziej ograniczają się do samej formy materialnej, a częściej wpisują się w szersze konteksty edukacyjne i społeczne.
Jednym z kluczowych wątków konferencji była refleksja nad samą ideą pomnika w XXI wieku. Podkreślano, że planowane upamiętnienie w Berlinie powinno mieć charakter otwarty, umożliwiający różne odczytania i dialog między pamięciami narodowymi. Pomnik ma nie tylko upamiętniać ofiary, ale także budować przestrzeń spotkania, refleksji i edukacji – zarówno dla społeczeństwa niemieckiego, jak i międzynarodowej publiczności.
Zwieńczeniem wydarzenia był panel podsumowujący, w którym wziął udział Michał Syska, Zastępca Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. W swoim wystąpieniu zwrócił on uwagę na kluczowy aspekt funkcjonowania przyszłego pomnika, czyli jego wykorzystanie:
– Pomnik jest dziełem sztuki, które podlega interpretacjom. Najważniejsze jest to, jaka będzie towarzyszyła temu pomnikowi narracja, jakie rytuały będą przy nim organizowane i kto będzie brał w nich udział. Tak zaprojektowane praktyki pamięci będą miały głęboki sens - mówił Zastępca Szefa Urzędu.
Wypowiedź ta dobrze oddała główną oś debaty – przesunięcie akcentu z samej formy pomnika na jego społeczne funkcjonowanie. Uczestnicy konferencji zgodnie wskazywali, że o trwałości i znaczeniu miejsca pamięci decydować będą nie tylko jego kształt artystyczny, lecz także sposób jego „używania” przez wspólnotę. Konferencja w Berlinie stanowiła istotny krok w kierunku stworzenia nowoczesnego i wielowymiarowego miejsca pamięci, które ma szansę stać się ważnym elementem dialogu polsko-niemieckiego oraz europejskiej refleksji nad historią II wojny światowej.
